Eeuwenlang trokken Zuiderzeevissers er bij nacht en ontij op uit om hun, soms karige, dagelijks brood op het water te verdienen. Belaagd door stormen of lamgelegd door windstiltes deden zij hun zware werk op een deinend schip, trekkend aan het breed uitgespannen kuilnet. Een vrij, maar hard bestaan zoals wij ons dat vandaag de dag nog nauwelijks kunnen voorstellen.
Om het vissen met zeilschepen en de kennis die daarvoor nodig is niet helemaal in de vergetelheid te laten raken, treft een groep botterliefhebbers elkaar eenmaal per jaar in de haven van Volendam. Op vrijdag 29 augustus zeilen de in authentieke staat gerestaureerde schepen uit om zowel overdag als ’s nachts met kuilnetten op het IJsselmeer te vissen. ’s Morgens is er een ‘palaver’, een bijeenkomst waar de schippers en hun bemanning de gang van zaken bespreken. Rond 12 uur vertrekt een deel van de vloot voor een eerste ‘trek’, waarbij ook onderricht wordt gegeven aan aspirant-vissers. Aan het eind van de middag komen de botters terug in de haven, om kort daarop weer uit te zeilen voor een hele nacht vissen. In de vroege zaterdagochtend zoeken ze de haven weer op, waar rond elf uur de gevangen wordt verkocht. Dit gebeurt op traditionele wijze in de oude Volendammer visafslag. Wie de meeste vis aanbrengt, mag zich winnaar van de Kuilstrijd 2003 noemen.
Nadat het evenement jarenlang op particulier initiatief dreef, is de organisatie drie jaar geleden in handen gekomen van de speciaal hiervoor opgerichte Vereniging De Zeilvisserij. Bij hoge uitzondering verleent het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij de deelnemers een ontheffing om nog eenmaal per jaar op traditionele wijze met de kuil te kunnen vissen. Want deze vangsttechniek is op het IJsselmeer sinds 1970 verboden omdat de kuil een niet-selectief vistuig is dat alles vangt wat voor de opening komt, ook ondermaatse vis. Onder de vissersbevolking ontstond destijds grote verdeeldheid over het gebruik ervan. Al sinds de Middeleeuwen hebben niet-kuilvissers zich verzet tegen het gebruik van het grote kuilnet. De ‘Kuilstrijd’ loopt als een rode draad door de geschiedenis van de Zuiderzeevisserij. Vóór de afsluiting van de Zuiderzee in 1932 was met name de grote Volendammer vloot afhankelijk van de kuilvisserij.
|
| Het kuilnet wordt binnengehaald (foto: Peter Dorleijn) |
|
| Kuilvissen bij nacht (foto: Peter Dorleijn) |
Men kende verschillende vormen van kuilvissen, waarbij het net, dat diep genoeg in het water moet blijven hangen, door één, dan wel door twee botters werd voortgesleept. In het laatste geval sprak men van de ‘wonder-‘ of ‘moordkuil’ omdat er zoveel mee gevangen kon worden. Het meest bekend is de dwarskuilvisserij, waarbij het schip dwars op de wind wegdrijft en het net wordt opengehouden door een dwarsscheeps uitgestoken boom. Deze vangsttechniek, die zich zeer goed leent voor de palingvanst, vond na de Afsluiting algemeen ingang op het IJsselmeer. Ook de botters die straks deelnemen aan de Kuilstrijd vissen op deze manier. Het vissen gebeurt bij voorkeur ’s nachts, wanneer de paling zich gemakkelijker laat vangen. Een trek duurt circa drie uur. Om voldoende trekkracht te ontwikkelen wordt veel zeil gevoerd. Zo’n vissende botter onder vol tuig met kluiver, fok, grootzeil en bezaan is een prachtig gezicht. Nadat het net aan boord getrokken en geleegd is, wordt het opnieuw uitgevierd voor een volgende trek.
Het verkrijgen van de vaardigheid om in het pikkedonker op een slingerend schip netten en zeilen te hanteren en bovendien te voelen of het net goed grond houdt, is een moeizaam proces. Ook het verwerven van een goed kuilnet met toebehoren is tegenwoordig een probleem. De amateurvisser doet er verstandig aan zichzelf het netten boeten aan te leren omdat er nog maar weinigen zijn die dit ambacht beheersen en de netten nu eenmaal gemakkelijk kapot kunnen gaan. In Spakenburg is ’s winters een groepje actief dat onder leiding van een oud-visser de eigen netten repareert. Op deze wijze blijven veel ambachtelijke vaardigheden bestaan die anders zeker verloren zouden gaan. Als binnenkort de schepen in de haven van Volendam hun netten in de mast te drogen hangen en hun vis aanbrengen in de afslag, komt het verleden van deze oude vissersplaats weer op tastbare wijze tot leven.
Zie dit artikel uit de Tagrijn van 2003 voor een verslag van een weekend kuilstrijd.